Parafia Rzymskokatolicka Świętego Marcina Biskupa

Nazwa Opatów po raz pierwszy pojawia się w źródłach historycznych w 1189 r. (miasto to lokował książę Leszek Czarny w 1282 r.). Natomiast kolegiata opatowska powstała już w I poł. XII w. W związku z tym istnieje hipoteza, iż monumentalną świątynię mogli wznieść przebywający na tym terenie templariusze. Inni historycy dowodzą, iż kościół ten był siedzibą biskupa misyjnego Rusi – Gerarda. Hipotezę tę potwierdza fakt, iż kolegiata opatowska w latach 1232-1514 była własnością biskupów lubuskich, którzy rościli sobie prawo do misji na Rusi (do 1375 r.). Pod koniec XII w. lub na początku XIII w. Opatów stał się siedzibą Kapituły Kolegiackiej (pierwsza wzmianka w 1206 r.). Natomiast parafia została w tym mieście erygowana przy kościele NMP w XI lub XII w. W 1469 r. jej siedzibę przeniesiono do kościoła kolegiackiego. Taki stan utrzymał się przez przeszło 500 lat. W 1989 r. parafia została podzielona na dwie placówki zlokalizowane przy kościele kolegiackim i świątyni ojców bernardynów. Kolegiata pw. św. Marcina zbudowana została w II ćwierci XII w. W XV w. dobudowano do niej wzdłuż naw zakrystię, kapitularz i skarbiec kościelny (archiwum i biblioteka). Świątynia została splądrowana przez Tatarów w 1502 r. i odbudowana w XVI w. kosztem kasztelana Krzysztofa Szydłowieckiego z dodaniem elementów późnogotyckich (sklepienia, północny portal, zakończenia ścian prezbiterium, transept, górna część wieży północnej). Kościół był wielokrotnie restaurowany. W latach 80-tych XX w. rozpoczęto stopniową, gruntowną renowację świątyni: dach pokryto blachą miedzianą, wieżę północną zabezpieczono przed dalszą destrukcją, wykonano nową instalację elektryczną, wymieniono wszystkie okna, podjęto konserwację XVIII-wiecznej polichromii oraz zabytkowego prospektu organowego. Prace restauracyjne od 2002 r. prowadził ks. Michał Spociński, m.in. zakończono prace nad odnowieniem polichromii, wymianę parkietu na posadzkę marmurową, ogrzewanie, konserwację ołtarzy i nagrobków. Kościół został wybudowany z ciosów kamiennych w stylu romańskim, na planie krzyża łacińskiego, z dwuwieżową fasadą. Układ wnętrza jest bazylikowy, trójnawowy, z elementami gotyckimi oraz późnorenesansową polichromią figuralno-architektoniczno-ornamentalną. W kapitularzu zachowała się gotycka polichromia, przedstawiająca wielofigurową scenę ukrzyżowania Chrystusa, namalowana w latach 70-tych XV w. Wyposażenie wnętrza jest barokowe z XVII i XVIII w.: ołtarze, balustrada, rzeźbione stalle kanonickie, ławki dla wiernych, prospekt organowy, ażurowe drzwi do zakrystii, nagrobek Krzysztofa Szydłowieckiego i jego rodziny, w tym słynny „Lament Opatowski”. Zespół kościoła tworzy zabytkowa dzwonnica i cmentarz kościelny z ogrodzeniem.