Parafia Rzymskokatolicka Narodzenia Najświętszej Maryi Panny

Sandomierz należy do najstarszych miast w Polsce. Prawdopodobnie pierwszą osadę założył tu Sudomir na pocz. X w. Około 995-996 r. w granicach zamku sandomierskiego powstał drewniany kościół pw. św. Mikołaja. Stanowił on zarówno kaplicę zamkową, jak również świątynię parafialną. Około 1120 r. książę Bolesław Krzywousty wybudował romańską świątynię ku czci NMP (konsekrowana 8 września 1191 r.). Natomiast z materiałów drewnianej budowli postawiono na podgrodziu nowy kościół pw. św. Piotra (ok. 1353 r. Kazimierz Wielki na miejsce drewnianej wybudował murowaną świątynię). Przy kościele tym zlokalizowano parafie, od 1603 r. obsługiwaną przez księży jezuitów. Natomiast świątynia romańska stała się kościołem kolegiackim. W 1260 r. w jej murach i otoczeniu miał miejsce mord sandomierzan z rąk Tatarów. Świątynia uległa wówczas częściowemu zniszczeniu, które do poł. XIV w. systematycznie się pogłębiało. Z tego względu król Kazimierz Wielki zdecydował się na budowę nowego, gotyckiego kościoła, istniejącego do czasów współczesnych. W 1717 r. przeniesiono parafię z kościoła pw. św. Piotra do kolegiaty. Sytuacja ta trwała do 1934 r., kiedy bp W. Jasiński przeniósł ją do kościoła pw. św. Józefa. Wraz z utworzeniem diecezji sandomierskiej w 1818 r., kolegiata otrzymała tytuł katedry. W 1982 r. bp E. Materski wydzielił z parafii św. Józefa i św. Pawła Apostoła teren, z którego utworzył parafię katedralną (pw. Narodzenia NMP). Katedra pw. Narodzenia Najświętszej Maryi Panny została wzniesiona z fundacji króla Kazimierza Wielkiego jako jeden z kilku małopolskich kościołów ekspiacyjnych za polecenie utopienia wikariusza katedry krakowskiej ks. Marcina Baryczki 18 października 1349 r. Dzieło rozpoczęte w 1360 r. dokończyli 12 lat później Ludwik Węgierski z matką Elżbietą Łokietkówną. Świątynię konsekrował biskup krakowski Jan z Radliczyc w 1382 r. W poł. XV w. kolegiata została powiększona przez kard. Z. Oleśnickiego. Dobudowano wówczas kaplicę mansjonarską (obecnie kaplica Najświętszego Sakramentu). Po pożarze kościoła w czasie wojny ze Szwedami we wspomnianej kaplicy było mocno zniszczone sklepienie (wykonane dopiero w 1748 r.). Gruntowny remont katedry miał miejsce w latach 1886-1889. Bryle świątyni nadano wówczas neogotyckie nowe elementy, m.in. monumentalną wieżę. W XX w. prace konserwacyjne prowadzone były za bpa W. Jasińskiego (m. in. zdjęcia warstwy tynku na ścianach w prezbiterium i przywrócenia fresków jagiellońskich do pierwotnego stanu), kolejne za biskupów J. Lorka i P. Gołębiowskiego (remont organów, konserwacja obrazów, złocenia, przebudowa chóru i podziemi, gdzie w 1983 r. urządzono kaplicę pw. bł. Męczenników Sandomierskich). Następne prace konserwacyjne prowadzono po 2000 r., w tym gruntowną restaurację prezbiterium. W 1960 r. ojciec święty Jan XXIII nadał katedrze tytuł bazyliki mniejszej. Kościół jest gotycki, z trójbocznie zamkniętym prezbiterium i z przebudowaną w stylu renesansowym fasadą. Od strony północnej i zachodniej dostawione są kruchty. W barokowej fasadzie kruchty zachodniej umieszczono symetrycznie we wnękach ściennych rzeźby Macieja Polejowskiego. Wnętrze kościoła jest halowe, trójnawowe, z nawą główną znacznie szerszą od naw bocznych. Do nawy północnej od wschodu przylegają zakrystie wikariacka i kanonicka, a nad nimi znajduje się kapitularz. Symetrycznie przy nawie południowej umieszczona jest kaplica Najświętszego Sakramentu (dawniej mansjonarska) z barokowymi malowidłami, a dalej zakrystia mansjonarska. Do ściany południowej dołączona jest kaplica Niepokalanego Poczęcia NMP z obrazem MB Ostrobramskiej. Ściany prezbiterium pokrywają freski bizantyńsko-ruskie, a w nawach są malowidła Jana Bukowskiego z pocz. XX w. Wyposażenie kościoła stanowi barokowy ołtarz główny z obrazem Narodzenia NMP, renesansowe stalle, gotycki krucyfiks na filarze międzynawowym oraz rokokowa ambona i ołtarze przyfilarowe autorstwa Macieja Polejowskiego. Na ścianach naw bocznych umieszczono XVIII-wieczne obrazy olejne Martyrologium Romanum i na ścianie zachodniej cztery malowidła z wydarzeniami związanymi z historią Sandomierza.